Autor: Ewa Lockard

ELSA 101 czyli etyczne, prawne i społeczne aspekty nowych technologii.

Profesor Jim Plummer[1] z Uniwersytetu Stanford w Kalifornii zapytany kiedyś o najpopularniejszą, niezbadaną dziedzinę nauki, odpowiedział: „Nano. To morze zmian.”  Nie mylił się. Nanonauka i nanotechnologia to obecnie najbardziej dynamicznie rozwijające się dziedziny nauki, które  zajmują się badaniem  i wykorzystaniem nowych zjawisk powstających przy manipulacji struktury materii w skali poniżej 100 nm.

Jednak rozwój każdej nowej nauki oraz powiązanych z nią nowych technologii i rozwiązań nie odbywa się bez wpływu na ludzkie zdrowie i środowisko. Z jednej strony, nowe technologie dają nadzieję na zrewolucjonizowanie naszego życia w medycynie, ochronie środowiska i wielu innych dziedzinach. Z drugiej strony, istnieją obawy, że nanorewolucja może przyczynić się do powstania różnego rodzaju zagrożeń dla zdrowia oraz środowiska.  To właśnie te potencjalne korzyści i zagrożenia są tematem dyskusji  na temat etycznych, prawnych i społecznych aspektów nanotechnologii , tzw. ELSA, w której uczestniczą naukowcy, etycy, prawnicy oraz inne zainteresowane strony.

Akronim ELSA[2] pochodzi ze Stanów Zjednoczonych i odnosi się do badań etycznych, prawnych i społecznych aspektów nowych nauk i technologii. Badania te zostały początkowo stworzone przez Jamesa Watsona (James Watson[3]), dyrektora Human  Genome Project (HGP)[4], który zdecydował, że etyczne i społeczne implikacje badań genetycznych zasługują na specjalną uwagę. Chociaż nie istnieje definicja określająca metodologię ELSA, obejmuje ona badania obejmujące zarówno potencjalne korzyści jak i zagrożenia wynikające z zastosowania nowych nauk i technologii, w tym nanotechnologii.

Istnieje już ogromna ilość publikacji w dziedzinach nanoetyki , nanoregulacji oraz dialogu ze społeczeństwem na temat nanotechnologii. Z roku na rok podkreśla się ich znaczenie,  w szczególności potrzebę odpowiedzialnego rozwoju nanotechnologii. Przeznacza się także na ten cel znaczne środki finansowe. Naukowcy oraz instytucje zajmujące się badaniem i finansowaniem tych dziedzin zgadzają się, że zarówno organy rządowe jak i przemysł muszą promować odpowiedzialny rozwój nanotechnologii, między innymi  poprzez społeczną debatę na temat potencjalnych korzyści i zagrożeń wynikających z jej rozwijania, wdrażania i zastosowania.

Jak dotąd najbardziej aktywne w tej dziedzinie są Stany Zjednoczone. Rząd amerykański wspiera i funduje badania nanotechnologii już od wielu lat. Początkowo odbywało się to ad hoc, ale sytuacja  zmieniła się w 2001 roku wraz z utworzeniem  National Nanotechnology Initiative (NNI)[5]. W latach 90-tych, po wprowadzeniu przez HGP (wspomnianego wyżej) programu dotyczącego etycznych, prawnych i społecznych problemów badań genetycznych, NNI włączyło ELSA  do swoich założeń i programu celem wspierania odpowiedzialnego rozwoju nanotechnologii  równolegle z ich powstawaniem. Następnie NNI sfinansowało dwa  ośrodki (Center for Nanotechnology in Society ), których zadaniem jest prowadzenie badań w dziedzinie  ELSA:  przy Arizona State University (ASU) w Arizonie (CNS-ASU) oraz przy  uniwersytecie Santa Barbara w Kalifornii (CNS-UCSB). Te dwa centra tworzą razem z innymi projektami fundowanymi przez NSF, sieć międzydyscyplinarnych ośrodków badań koncentrujących się na społecznych wymiarach nanotechnologii jak również na szkoleniu i debacie z innymi udziałowcami i społeczeństwem. Wyżej wspomniane centra współpracują również ściśle z uczonymi w krajach Unii Europejskiej. Z czasem powstały kolejne ośrodki również fundowane przez rząd federalny.  W 2005 roku, Woodrow Wilson Center rozpoczęło projekt badań nowych nanotechnologii  (Project on Emerging Nanotechnologies),[6] którego celem jest minimalizowanie potencjalnych ryzyk.

Inne agencje federalne także mają znaczny udział w analizowaniu i zapobieganiu problemom związanych z wpływem nanotechnologii na zdrowie i środowisko: na przykład Narodowy Instytut  Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (National Institute for Occupational Safety and Health) promuje szkolenia dotyczące bezpieczeństwa pracy w przedsiębiorstwach stosujących nanotechnologie[7]. Agencja do spraw  Żywności i Leków (Food and Drug Administration) przeprowadza badania dotyczące  potencjalnych zagrożeń zdrowotnych wynikających z rozwoju nanomedycyny[8]. Agencja Ochrony Środowiska (Environmental Protection Agency[9]) oraz Narodowa Fundacja Naukowa (National Science Foundation[10]) badają między innymi  wpływ nanotechnologii na środowisko.

Stany Zjednoczone nadal pozostają liderem w dziedzinie badań nad efektami stosowania nanotechnologii. Administracja Prezydenta Obamy wspiera badania nad potencjalnymi rezultatami rozwijania i stosowania nanotechnologii. Ocenia się, że pomiędzy rokiem 2005 a 2011, NNI wyda na tego rodzaju badania $480 milionów dolarów a NNI przewiduje przeznaczyć $117 na rok 2011[11].

Amerykanie nie poprzestają jednak na badaniach: centra nano-technologiczne przy uniwersytetach, takie jak Centrum CNS-ASU w Arizonie zajmują się edukowaniem społeczności w zakresie nano-etyki. Między innymi, CNS-ASU zorganizowało Science Cafe, gdzie w każdy trzeci piątek miesiąca odbywają się dyskusje na tematy związane z nanotechnologią. Wykłady prowadzone są przez naukowców i specjalistów a do dyskusji zaprasza się wszystkich zainteresowanych[12]. Celem stworzenia przyszłej odpowiedzialnej kadry naukowej i przemysłowej University of Washington w Seattle wprowadził  na przykład już do swojego programu nauczania interdyscyplinarne kursy z nano-etyki[13]. Końcem stycznia 2010, dwóch kongresmanów amerykańskich: David Wu i Daniel Lipinski, zaproponowali wprowadzenie ustawy (The Nanotechnology Education Act[14]), której celem byłoby stworzenie pogramu dotacji wspomagających wprowadzenie i ulepszenie programów i infrastruktur związanych z nauczaniem nanotechnologii.

W Europie, naukowcy i instytucje unijne również podkreślają potrzebę rozwoju w dziedzinie nanoetyki ,  nanoregulacji oraz dialogu ze społeczeństwem. W 2008 roku Komisja Europejska opracowała kodeks postępowania, którego celem jest propagowanie odpowiedzialnego rozwoju nanonauki i nanotechnologii[15]. Komisja Europejska przyznała także dotację na szkolenie z nanoetyki, ktore odbyło się w sierpniu 2008 roku przy uniwersytecie Twente w Holandii[16]. W maju 2009 roku odbyła się w Pradze konferencja „Euro Nano Forum” zorganizowana przez Komjsę Europejską, dotycząca przyszłości nauki w EU, której tematyka obejmowała i podreślała etykę i regulację nanotechnologii w Europie[17].

Komisja Europejska finansuje także liczne projekty i warsztaty związane z etycznymi, prawnymi i społecznymi aspektami nanotechnologii.  Komisja utworzyła Europejską Grupę do spraw Etyki  w Nauce i Nowych Technologiach (EGE), która początkowo zajmowała się głównie problemami w dziedzinie bioetyki ale w ostatnim czasie poszerzyła swoją działalność o  problemtykę dotyczącą rozwoju i stosowania nowych technologii[18].  Wśród innych projektów unijnych zajmujących się tematyką ELSA należą między innymi: projekt DEEPEN, FramingNano, Observatory-Nano i wiele innych.

Gwałtowny rozwój nanotechnologii nie pozwala nam już na zastosowanie „techniki poczekamy, zobaczymy”. Historia uczy nas, że za późne adresowanie problemów prowadzi do katastrofalnych skutków jak np. w przypadkach azbestozy, składowania toksycznych  odpadów, czy ekologicznych skutków biologicznie nierozkładalnych polutantów. Niestety w Polsce badania w dziedzinie ELSA jak do tej pory nie wydają się budzić większego zainteresowania. Jak dotąd jedynym polskojęzycznym, ogólnie dostępnym źródłem informacji na ten temat jest nanodialog.eu.[19] Przy obecnym tempie rozwoju technologicznego brak działania może oznaczać, że będzie za późno na odpowiednią reakcję. Dlatego rozwojowi nanotechnologii w Polsce musi zacząć towarzyszyć rozwój badań w dziedzinie ELSA.

Zainteresowamym tą tematyką polecamy Portal www.nanoDialog.eu

Ewa Lockard: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

[1] Jim Plummer jest profesorem na wydziale inżynierii przy uniwersytecie Stanford w Kalifornii. Jego badania obejmują między innymi zdrowie, środowisko i energię, technologię informacyjną, nanonaukę i nanotechnologię. Jest współtwórcą wydziału bioinżynierii, członkiem Narodowej Akademii Inżynierii oraz Amerykańskiej Akademii Nauk.

[2] Akronim ELSA utworzony został z pierwszych liter słów „ethical, legal and social aspects.” Okazyjnie używany jest także akronim ELSI, czyli „ethical, legal and social issues.”

[3] James Dewey Watson to jeden z najsłynniejszych naukowców w dziedzinie genetyki. W 1988 roku został szefem projektu poznania ludzkiego genomu, tzw. Human Genome Project.

[4] Human Genome Project czyli projekt poznania ludzkiego genomu, zakończony w 2003 roku był trzynastoletnim projektem koordynowanym przez amerykański Departament Energii (U.S. Department of Energy) oraz Narodowy Instytut Zdrowia (National Institutes of Health).Więcej informacji na temat projektu HGP można znaleźć na http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/home.shtml

[5] NNI czyli Narodowa Inicjatywa Nanotechnologiczna powstała w 2001 roku celem skoordynowania federalnych badań i rozwoju nanotechnologii. Więcej na temat NNI można znaleźć na http://www.nano.gov/html/about/home_about.html

[6] Więcej na temat projektu PEN można znaleźć na http://www.nanotechproject.org/

[7] Więcej informacji na ten temat można znaleźć na http://www.cdc.gov/niosh/topics/nanotech/professionals.html

[8] Więcej informacji można znaleźć na http://www.fda.gov/AboutFDA/CentersOffices/NCTR/WhatWeDo/NCTRResearchPriorities/ucm083162.htm

[9] Więcej informacji na ten temat można znaleźć na http://www.epa.gov/oppt/nano/nano-facts.htm

[10] Wiecej informacji na temat NSF można znaleźć na http://www.nsf.gov/eng/general/publicdoc/nanotechnology.jsp

[11] http://www.nano.gov/html/about/funding.html

[12] Więcej informacji na ten temat można znaleźć na http://cns.asu.edu/program/events.htm

[13] http://depts.washington.edu/ntethics/about/index.shtml

[14]http://www.nanolawreport.com/uploads/file/HR%204502%20The%20Nanotechnology%20Education%20Act%20as%20introduced%281%29.pdf

[15] http://ec.europa.eu/nanotechnology/pdf/nanocode-rec_pe0894c_en.pdf

[16] ftp://ftp.cordis.europa.eu/pub/nanotechnology/docs/prethicschool_101007.pdf

[17] http://cordis.europa.eu/nanotechnology/src/euronanoforum.htm

[18] http://ec.europa.eu/european_group_ethics/docs/GAR%20EGE%202005-2010_WEB.PDF

[19] http://www.nanodialog.eu/